Kilikya Kıyıları Sualtı Arkeolojik Yüzey Araştırmaları

Kelenderis (Aydıncık) Sualtı Çalışmaları - (2001 - 2006)
ODTÜ Sualtı Topluluğu Batık Araştırmaları Gurubu


Bu araştırmayla ilgili içerik için tıklayın

İkinci Dünya Savaşı'nda Sovyetler Birliği'nin işgalini kolaylaştırmak için Almanya, Karadeniz'e bir donanma filosu taşımaya karar verdi. Tarafsız Türkiye'nin boğazları kapamasıyla Almanlar gemilerini Elbe ve Tuna nehirlerinde sallarla, otobanlarda ise kamyonlarla taşıyarak Romanya'ya getirdiler. Köstence limanında oluşturulan 30. Flotilla'da birçok hücumbot, mayın tarama gemisi ve altı tane de denizaltı bulunuyordu. Denizaltılar, Karadeniz'deki Sovyet Donanması'na karşı mücadele verdiler. Fakat karadaki savaş Almanların aleyhinde gelişti. Kızıl Ordu, Ağustos 1944'te Romanya'yı ele geçirdi ve Köstence limanındaki denizatlılardan üçünü batırdı. Limandan kaçmayı başaran diğer üç Alman denizatlısı, Sovyetlerin Bulgaristan'ı da işgal etmesiyle, Karadeniz'de kapana kısıldı. Alman denizatlılarının çaresiz kalan kaptanları Türk sahillerinde denizatlılarını batırmaya karar verdiler. Planları bir şekilde Ege Denizi'ndeki adalara kaçıp oradan da Almanya'ya geri dönmekti. 10 - 11 Eylül 1944 geceleri üç denizaltı, mürettebatları tarafından Türkiye kıyısında batırıldı. Fakat Alman denizciler Türkiye topraklarına ayak bastıktan birkaç gün içinde yakalandılar ve yaklaşık iki sene boyunca Beyşehir ile Isparta'da enterne edildiler.

Atlas Dergisi'nin Ocak 2004'te başlattığı Alman denizaltıları çalışması editör Batur Avgan ve fotoğrafçı Ali Ethem Keskin tarafından yürütülüyor. Türkiye'de enterne edilen Alman denizcilerin halen hayatta olanlarıyla bağlantı kuran Atlas Dergisi, Alman arşivlerinden de konuyla ilgili fotoğrafları getirtiyor. Karadeniz'deki Alman denizaltıları konusunun

Çanakkale Geçildi mi Belgesel Projesi

Çalışmalar Tamamlanmıştır ! 1 Bölüm: Ayrıntılar için 2 Bölüm: Ayrıntılar için

•  Faaliyetin Amacı:

Bugüne kadar yerli ve yabancı tarihçi ve yazarların eserlerinde hep Deniz ve Kara savaşları olarak anlatılan Çanakkale Savaşı'nın denizaltı cephesinin önemini vurgulamak, bu bölgede batmış denizaltıların sualtında ve su üstünde olan kalıntılarıyla, her iki tarafa ait denizaltıların batırdığı savaş ve nakliye gemilerinin enkazlarını bulmak, incelemek ve belgelemek.

•  Ekip:

Savaş Karakaş – Belgesel Yapımcısı, TINA Yön. Kur. Üyesi
Selçuk Kolay – Sualtı Araştırmacısı, TINA Yön. Kur. Üyesi
Saki Uğurlu – Sualtı Görüntü Yönetmeni
Yunus Pense – Sualtı Kameramanı
Emre Karakoyunlu – Sualtı Kameramanı
Oğuz Çevik – Kameraman

•  Metot:

1.adım) Eldeki tüm tarihi bilgiler, İngiliz, Fransız, Avustralya, Alman ve Türk arşivleri kullanılarak batıkların olabileceği mevkiler belirlenmiştir.
2.adım) Markalanan alanlarda side scan (yan taramalı) ve dikey sonar ile arama yapılmıştır.
3.adım) Emniyetli dalış derinlikleri sınırları içerisinde bulunan batıklara dalış yapılmış ve batıklar digital kameralarla görüntülenmiştir.
4.adım) Sualtı ve su üstünden alınan görüntüler gemi planları ve arşiv fotoğrafları ile karşılaştırılarak bulunan batıkların sağlamaları alınmıştır.

•  MESUDİYE: 13 Aralık 1914 tarihinde Boğaz'daki mayın hatlarımızı korumak için Sarısığlar'da sabit bir batarya olarak demirliyken İngiliz B11 denizaltısı tarafından torpillenerek batırılan ve içerisinde 34 denizcimizin şehit olduğu Mesudiye gemimizin 10-12 metrelerdeki enkazına (gemi sökümünden sonra geriye kalan kalıntılarına) dalınarak sualtı film çekimi yapılmıştır. Bu gemiden sağ kurtarılan denizcilerle Boğaz'ın iki yakasında denizatlılara karşı ilk savunma-gözetleme hattı oluşturulmuştur.

•  SAPHIR: Müttefiklerin ilk denemesinde Çanakkale Boğazını sualtından geçmeye çalışan Yzb. Henri Fournier komutasındaki Fransız Saphir denizaltısı 15 Ocak 1915 tarihinde Nara'da batırılmıştır. İsa Reis gambotu ve Nusrat gemimiz tarafından denizaltı mürettebatından 13 denizci sağ kurtarılmış, 14 Fransız denizci ölmüştür. Ölen denizcilerin gömüldüğü tahmin edilen Fransız mezarlığında inceleme yapılmış ancak harap haldeki mezarlıkta bir ize rastlanılmamıştır. Batık; Nara akaryakıt iskelesine çok yakın bir mevkide 55 metre derinlikte kulesi ve kıç tarafı sökülmüş (1970'lerde Metear tarafından) yatmaktadır. Geminin pruvası, sarnıçları doldurmak için kullanılan ştandroları ve mayın deflektörleri incelenmiş ve sualtı çekimleri yapılmıştır.

•  IRRESISTIBLE : 18 Mart 1915 tarihinde batan 3 büyük müttefik savaş gemisinden biri olan Irresistible pervaneleri ve makine dairesi kısmen sökülmüş olarak 68 metre derinlikte yatmaktadır. Dardanos açıklarındaki 15.800 tonluk ve 130 metre uzunluğundaki batığa dalış yapılarak sualtı filmi çekilmiştir. Geminin 18 Mart'ta Türk istihkamlarını ateş altına alan 6 inch'lik borda topları görüntülenmiştir.

•  E15: 17 Nisan 1915 tarihinde güçlü akıntı sebebiyle Kepez'de karaya oturan ve Dardanos tabyasından atılan iki top mermisiyle kulesi ve akü dairesinden vurulan E15'in enkazı 1920 yılında sökülmüş ve araştırma sırasında 4-6 metre derinlikte sökümden kalan döküntüler bulunmuş ve filme alınmıştır. Gemi komutanı Yzb. Brodie kulede vurularak ve 6 personel denizaltının içinde gazlardan boğularak ölmüş ve sahile gömülmüş ise de, gemi komutanı ve iki mürettebatın mezarları Çanakkale İngiliz mezarlığında bulunmuş ancak sahildeki diğer mezarların izleri zamanla kaybolduğu için bulunamamıştır. Dardanos tabyası ve Kepez Feneri'nde çekimler yapılmıştır.

•  AE2: Yzb. Henry Dacre Stoker komutasındaki AE2 denizaltısın 25 Nisan 1915 tarihindeki Çanakkale Boğazı geçişi su üstünden filme çekilmiş ve denizaltının ilk ateşe maruz kaldığı Rumeli Mecidiye Tabyası ve daha sonra karaya oturduğu Çamburnu Tabyası'nda karadan ve denizden çekimlere devam edilmiştir.

•  JOULE: 1 Mayıs 1915 tarihinde, Yzb. Dupetit Thouars komutasında Kepez-Havuzlar arasındaki IIA mayın hattında mayına çarparak batan Fransız Joule denizaltısı bulunmuş ve 44 metrede yatan denizaltı enkazının yan taramalı sonar ile yüksek çözünürlükte çekimi yapılmıştır. Derinliğin normal hava ile scuba dalışa çok uygun olmasına rağmen batığın gemi yolu üzerinde olması ve güçlü akıntılar sebebiyle Çanakkale Savaşı'nın bu tek el değmemiş Fransız denizaltısına dalış yapılamamıştır. 29 mürettebatıyla derinlerde yatan Joule kapsamlı bir araştırmayı beklemektedir.

•  MAJESTIC: 27 Mayıs 1915 tarihinde Otto Hersing komutasındaki Alman U21 denizaltısı tarafından Seddülbahir açıklarında torpillenerek batırılan İngiliz Majestic zırhlısına dalınarak sualtı film çekimi yapılmıştır. 40 denizcinin öldüğü Majestic 25-30 metre derinlikte tamamen dağılmış olarak durmaktadır. 12 inch'lik top mermileri, kıç taret yuvası, köprü üstü, gemi direklerinin ve zırhların bir kısmı sualtında görülebilmektedir. Belgeselde Müttefik deniz güçlerinin Türk sularındaki faaliyetlerine karşılık Çanakkale'ye gelen Alman U21 denizaltısının Majestic ve Triumph savaş gemileri dışında Heimburg komutasındaki Alman UB14 denizaltısının Royal Edward ve Southland gibi müttefiklere asker taşıyan nakliye gemilerini Ege'de ve E20 denizaltısını Marmara'da batırması da anlatılacaktır.

•  İNGİLİZ ŞATLARI: Teke koyu açıklarında 24-28 metrelerde bulunan iki adet Şat'a dalış yapılmış ve bu şatlardan birisinin yanında bulunan tekerlekli (volanlı) aracın ‘Lokomobil' olduğu tespit edilmiştir. Su arıtmada kullanılan ve hala üzerindeki derecesi ve geyçiyle duran bu çok değerli ve nadir parçanın korunmasına yönelik ileride özel bir çalışma yapılması gerekli görülmüştür.

•  MARIOTTE: 26 Temmuz 1915'te Çimenlik kalesinden açılan ateş ile vurulan ve Mesudiye'den kurtarılan denizci askerler tarafından mürettebatı esir alınan Fransız Mariotte denizaltısı uzun yıllar Çimenlik kalesinin yakınında karada kalmış daha sonra sökülmüş ve bir kısmı da Nara'da askeri bölge içerisinde bir iskelenin altına temel olmuştur. İskelenin altındaki enkazın incelenebilmesi için üzerindeki betonun kaldırılmasıyla yakın zamanda ortaya çıkan Mariotte enkazında askeriye tarafından kapsamlı bir temizlik ve kurtarma çalışması yapıldığı görülmüş, TINA olarak Çanakkale Boğaz Komutanlığı tarafından başlatılan bu önemli çalışmaya destek olmak istediğimiz belirtilmiştir.

•  E7: 4 Eylül 1915 tarihinde Marmara'ya ikinci seferini yapmakta olan Yzb. Cochrane komutasındaki İngiliz E7 denizaltısı Nara'da 30-35 metre derinlikte denizaltı mania hatlarımıza takılmış ve Alman UB14 denizaltısı komutanı Heimburg ve aşçısı tarafından atılan sualtı bombalarıyla yüzeye çıkmaya zorlanmıştır. Tüm mürettebatı esir alınan denizaltı kaptanı tarafından batırılmıştır. E7; 96 metre derinlikte, 4 Nisan 1953 tarihinde batan Dumlupınar denizaltımıza 100-125 metre mesafede bulunmuştur. Her iki batığın da yan taramalı sonar ile çekimleri yapılmıştır.

•  TURQUOISE: Çanakkale Boğazı'nı geçmeyi başaran tek Fransız denizaltısı Turquoise, 30 Ekim 1915 tarihinde dönüş yolunda Çanakkale Boğazı'na girerken kıyıdan açılan topçu ateşiyle yaralanarak esir edilir. Turquoise; Fransız denizaltısı Saphir'in eşidir ve ‘Müsteçip Onbaşı' adıyla 12.11.1919 tarihine kadar Türk donanmasında hizmet eder. Gemi daha sonra Fransa'ya geri verilir ve 14.04.1920 tarihinde Toulon'da sökülür. Belgeselde hikayeye yer verilecektir.

•  E20: Turquoise'ın komutanı Yzb. Ravanel gizli belgeleri teslim olurken imha etmediği için İngiliz E20 denizaltısı da 5 gün sonra Marmara'da Alman UB14 denizaltısı tarafından batırılır. Gemi komutanı Yzb. Warren dahil 9 denizci kurtarıldı. Batık Marmara'da 400 metre derinlikte yatmaktadır. Belgeselde hikayeye yer verilecektir.

•  E14: İngiliz E14 denizaltısı 28 Ocak 1918 tarihinde Nara'da karaya oturmuş Yavuz gemimize karşı saldırıda bulunmak için Boğaz'dan içeriye girer, önce Nara'da ağlara takılır, sualtı bombalarıyla yüzeye çıkmaya zorlanılır, daha sonra geri çekilirken Kumkale civarında top ateşiyle batırılır. Mürettebatından sadece 5 kişinin kurtulduğu, 27 kişinin öldüğü E14 enkazının aranmasına devam edilmektedir.

•  Uzman Röportajları:

•  Gazeteci yazar Eser TUTEL
•  İngiliz Emekli Albay – Yazar Michael HICKEY
•  Rehber tarihçi Kenan ÇELİK
•  Avustralyalı araştırmacı yazar Bill SELLARS
•  Sualtı Arkeologu Selçuk KOLAY
•  Ottoman Steam Navy kitabı yazarları Bernd LANGENSIEPEN & Ahmet GÜLERYÜZ (yapılacak)
•  Deniz tarihçisi Dr. Erol MÜTERCİMLER (yapılacak)
•  Sanayi dalgıcı ve batık çıkarma uzmanı – TINA İcra Komitesi Üyesi A. Enes EDİS (yapılacak)

•  Yapılması planlanan çalışmalar:

Çanakkale Boğazı'ndaki araştırma, dalış ve çekimlerin tamamlanmasıyla Marmara Denizi'nde denizaltı savaşlarından kalan izlerin aranacağı araştırma, dalış ve çekimlere başlanacaktır.

25 Nisan 1915 tarihinde Çanakkale Boğazı'nı ilk geçen denizaltı olan ve 30 Nisan 1915 tarihinde Sultanhisar torpidobotu tarafından Karaburun-Karabiga'nın 4 mil. kuzeyinde batırılan, 72 metre derinlikteki AE2 denizaltısına dalış yapılacak, batığın durumu ve çıkarılma imkanları değerlendirilecektir.

E11 ve E14 denizaltılarının batırdığı savaş ve nakliye gemilerimiz, asker ve malzeme nakliyatında kullanılan Şirket-i Hayriye vapurlarının kalıntıları incelenip, belgelenecektir.

Gebze-Eskihisar'da E11'den kıyıya çıkarılan 2. kaptan D'Oyly-Hughes tarafından sabote edilen taş viyadük ayakları filme alınacaktır.

•  Sonuç:

Yukarıda adı geçen batıkların hikayelerine hazırlanacak belgeselde yer verilecektir. Ancak gemi trafiği, akıntı vb. gibi karşılaşılan sorunlar sebebiyle sualtında görüntülenememiş iki batık JOULE ve E7 için Deniz Kuvvetlerimizin imkan ve kabiliyetleri kullanılarak daha kapsamlı bir araştırma planlanabilir. Bu batıkların sualtında görüntülenebilmesi için ortak bir çalışma yapılması bu projenin çok daha başarılı sonuçlara ulaşmasını sağlayacaktır.

Büyük bir uyum ve yardımlaşma içerisinde Çanakkale'de yürütülen çalışmalara bundan sonra da Marmara Denizi'nde aynı çerçevede devam edilecektir.

BODRUMLU GENÇLER SUALTI İLE TANIŞTI

Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (ICOMOS), Gümüşlük Akademisi ve Türkiye Sualtı Arkeolojisi Vakfı (TINA) desteği ile Boğaziçi Sualtı Araştırma Merkezi (BSAM) tarafından düzenlenen etkinlik çerçevesinde Bodrum ve çevresinden 20 genç sualtı ile ücretsiz tanışma imkanı buldular. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Günü kapsamında gerçekleştirilen etkinlik, kamuoyunun dikkatini sualtı kültür mirasımıza çekmeyi hedefledi.

19 Nisan 2003, Bodrum; Uluslararası Anıtlar ve Sitler Günü kapsamında Bodrum – Turgutreis’te bir “Sualtı ile Tanışma” etkinliği gerçekleştirildi. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (ICOMOS), Gümüşlük Akademisi ve Türkiye Sualtı Arkeolojisi Vakfı (TINA) desteği ile Boğaziçi Sualtı Araştırma Merkezi (BSAM) tarafından düzenlenen etkinlik kapsamında yaşları 14 ile 19 arasında değişen Bodrum ve çevresinden 20 genç, ilk sualtı dalışlarını ücretsiz olarak gerçekleştirme imkanı buldular. “Sualtı ile Tanışma” etkinliği, kamuyonun dikkatini Türkiye’nin zengin sualtı kültür mirasına çekmeyi ve sualtını sevdirmeyi hedefledi.
Etkinliğe destek veren kuruluşlar arasında yer alan Tina Türkiye Sualtı Arkeolojisi Vakfı’ndan Kenan Yılmaz sualtı kültür mirasımıza dikkat çekmeyi hedefleyen etkinlikler içerisinde yer almaktan büyük mutluluk duyduklarını ifade etti. Yılmaz konuyla ilgili olarak şunları söyledi:

“Maalesef ülkemizde kültürel mirasımıza gereken önem verilmiyor. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Günü bu konuya dikkat çekmek için uygun bir fırsat oluşturuyor. Bu yıl sualtı kültür mirasına odaklanan bu gün çerçevesinde gerçekleştirdiğimiz etkinlikle, ülkemizin bu alandaki zengin birikimine dikkat çekmeyi hedefledik. Böylece sualtı kültür mirasımızı koruyacak gençlerin, öncelikle sualtını tanımalarını amaçladık. Türkiye’nin ilk sualtı müzesini barındıran Bodrum, bu alandaki etkinliklere ev sahipliği yapmak için biçilmiş kaftan."

Uluslararası Anıtlar ve Sitler Günü
Kültür mirasına yönelik ilgiyi bir günde toplayarak yoğunlaştırmak fikri ilk kez 1982’de önerildi ve 18 Nisan günü Uluslararası Anıtlar ve Sitler Günü olarak belirlendi. UNESCO’nun desteğiyle ICOMOS tarafından başlatılan bu anma gününde dünyanın birçok ülkesinde etkinlikler düzenleniyor. ICOMOS ulusal ve uluslararası komiteleri her yıl 18 Nisan’da güncel koruma sorunlarıyla ilişkil bir konu seçerek bu konu üzerinde etkinlikler düzenliyor. Paris’teki ICOMOS Genel Merkezi 2003 yılı Anıtlar ve Sitler Günü’nün “Sualtı Kültür Mirası” üzerinde yoğunlaşmasını benimsedi. Bu çerçevede ICOMOS Türkiye “Sualtı Kültür Mirasımızı Koruyalım” temasını ülkemizin tek sualtı arkeolojisi müzesinin bulunduğu Bodrum’da çeşitli etkinliklerle ele aldı. “Sualtı ile Tanışma” etkinliği, bu etkinliklerin son halkasını oluşturdu.

2002 senesinde Alexandretta Yüzey Araştırması Projesi’ne destek sağlanmıştır.

Programı veya dosyası olarak indirebilirsiniz / açabilirsiniz.

SBT 2007 - 11. Sualtı Bilim ve Teknolojisi Toplantısı (Basın Bülteni)